Er zijn genderverschillen in het soort feiten dat wordt gepleegd, in hoe mensen in de criminaliteit belanden en in hoe politie en justitie optreden. Terwijl bepaalde vormen van criminaliteit vaker worden gedoogd of minder streng vervolgd op basis van klasse of afkomst (bv. witteboordencriminaliteit), ervaren andere mannen net meer controle. Zo krijgen mannen van kleur vaker te maken met etnische profilering (onterechte controle of arrestatie) en politiegeweld.

Het grote verschil in de criminaliteitscijfers tussen mannen en vrouwen is niet eenvoudig te verklaren, maar de manier waarop mannelijkheid wordt vormgegeven speelt een rol. Jongens leren vaak dat kwetsbaarheid tonen “onmannelijk” is. Emoties als verdriet of angst worden daardoor vaker onderdrukt, terwijl kwaadheid sociaal meer wordt toegestaan. Dat kan ertoe bijdragen dat frustratie of machteloosheid sneller via agressie wordt geuit. Geweldsdelicten kunnen samenhangen met de beperkte emotionele expressiemogelijkheden die jongens en mannen soms ervaren.

Daarnaast wordt mannelijkheid vaak gekoppeld aan dominantie, durf, fysieke kracht, (financiële) onafhankelijkheid en controle. Veel mannen ervaren daardoor de druk om zich te bewijzen als “echte mannen”: stoer, competitief en niet bang voor risico’s. Geweld en criminaliteit kunnen voor sommige mannen een manier zijn om hun mannelijkheid te tonen. Geweld tegen vrouwen hangt daarbij vaak samen met seksisme, dominantie en machtsverhoudingen.

Wanneer conventionele routes naar maatschappelijke erkenning of financiële zekerheid – zoals onderwijs of stabiel werk – moeilijk toegankelijk zijn, kan criminaliteit voor sommige mannen een alternatieve weg naar inkomen, status en respect vormen. Illegale of criminele activiteiten kunnen dan een symbolische functie hebben: ze bieden een manier om durf, macht, onaantastbaarheid of financiële onafhankelijkheid te tonen. In bepaalde contexten kan reputatie zelfs afhangen van de bereidheid om risico’s te nemen of geweld te gebruiken.